Osmanlı İmparatorluğu, kuruluş döneminde bilimsel bakımdan iki önemli üstünlüğe sahipti. Bunlardan birincisi, Ortaçağ İslam kültürünün varisi olmak; diğeri de, coğrafi konumu itibarıyla, Avrupa’da başlamış olan Rönesans hareketleri ile kolayca ilişki kurabilmekti.

Her ne kadar Osmanlı İmparatorluğu’nun hemen kuruluş yıllarında ve hatta genişleme döneminde medreseler kuruldu ise de, bunlar dini eğitim yapan kuruluşlar olmaktan başka özellik taşımıyorlardı. Rönesans hareketlerinin memleketimize girmesi ise, ancak Avrupa’nın modern bilimin kapılarını araladığı 18. yüzyıla rastlar. Avrupa’da Rönesans büyük aşamalar kaydederken, medreselerde dini eğitim ve nakli ilimlerin öğretilmesine devam ediliyordu.

Bununla beraber, III. Murat’ın saltanatı sırasında Sokollu Mehmet Paşa  ve Hoca Sadettin Efendi’nin yardımları ile Takiyüddin adında bir astronom, 1577 yılında İstanbul’da Tophane sırtlarında ilk Osmanlı rasathanesini kurdu. Bu rasathanenin bilim tarihimizde çok önemli yeri vardır ve diğer bir önemli özelliği de, devlet rasathanesi olması dolayısıyla, devlet rasathanesi olarak kurulan Kandilli Rasathane’sinin kökenini 1570’lere götürmesidir. Takiyüddin’in kurduğu rasathane, 1579 yılında devrin şeyhülislamı Ahmet Şemsettin Efendi tarafından verilen “Rasat yapmak felaket getirir” fetvası ile topa tutturularak yıktırılmış, bunun sonucu olarak astronomi yüzyıllarca, muvakkitlerin elinde namaz vakitlerinin tayininden ileri gidememiştir.

1863’te PTT idaresinin Türkiye telgraf şebekesini ıslah maksadıyla Fransa’dan getirttiği M. Coumbary adında bir Fransız mühendisin meteoroloji şebekesinin kurulmasını önermesi üzerine, 1868 yılında Beyoğlu’nda Rasathane-i Amire  adlı bir merkez kurulmuştur. Daha sonra Darülfünun umum müdürü Salih Zeki Bey’in emriyle Rasathane-i Amire Maçka’daki topçu okulunun karşısına taşınmış, fakat 12 Nisan 1909 (31 Mart) ihtilalinde rasathane,  isyancı askerler tarafından tahrip edilmiştir. 1910 yılı Haziran’ında rasathane kurmak için görevlendirilen Darülfünün müderrislerinden Fatin Gökmen, yaptığı incelemeler sonucunda bugünkü rasathaneyi o zamanki ihtiyaca uygun olarak bir  meteoroloji gözlemevi olarak kurmuştur.

Kuruluş yıllarında,  yapılan meteoroloji gözlemlerinden yararlanılarak her gün İstanbul için hava tahmin raporu hazırlanmış, sekstant (1) ile yapılan gözlemlerle kronometreler ayarlanarak doğru saat ayarı  telefonla  PTT ve  DDY  idarelerine bildirilmiştir.

1911 yılında meteorolojik gözlem yapmak için kurulan rasathanede, ihtiyaç duyulan zaman problemlerine de çözüm bulmak için bir zaman servisinin kurulması ihtiyacı doğmuştur. 12 Nisan 1909 ihtilalinde Taşkışla’da tahrip edilen Rasathane-i Amire’den sağlam kalabilen iki deniz kronometresi, eski bir geçiş aleti, ufak bir teodolit (2) ve iki elektrikli duvar saati yeni kurulan rasathaneye aktarılmıştır. 1912 yılında iki Leroy kronometresi ile iki sekstant daha satın alınarak, rasathanedeki saatlerin bir saniye hata payı ile doğrulukları  sağlanmaya çalışılmıştır.

Cumhuriyet hükümeti kuruluncaya kadar Rasathane-i Amire’de önemli hiçbir gelişme olmamış, ancak Cumhuriyet hükümetlerinin kültür sorunlarını ele almaya başlamasından sonra rasathane, bir plan çerçevesinde şekillenmeye başlamıştır. Bu gelişmeler üzerine Fatin Gökmen, Milli Eğitim Bakanlığı’na  gönderdiği 11 Aralık 1340 (1924) tarih ve 90 sayılı yazı ile, zamanın incelikli tayininin yanı sıra, deprem ve mıknatıs tesislerinin de kurulması gerektiğini bildirmiştir. Gelişmelere paralel olarak, 1945 yılında zaman astronomisi binasının yapımına başlanmış, bina 1946 yılında tamamlanmıştır. Bina inşaatı yanında satın alınan önemli aletler tarih sırasıyla şöyledir:

1925 yılında kısa ve uzun dalga radyoları alınmış, Çengelköy mezarlığından kesilen iki servi direği ile antenleri kurulup çalıştırılmıştır.

Aynı sene içinde  prizmalı astrolap (usturlab),(3)

1927’de 90 mm’lik, Askania firmasından meridyen geçiş (pasaj,mürur)  aleti (4) kolimatörü ve mir takımı,

1931’de Rieflerden bir sabit tazyikli saat ve onogo saat işaretlerini veren cihazlar,

1932’de astrolap,

1934’te Zenit teleskobu (5)

 

İkinci Dünya Savaşı yıllarında, rasathaneye hiçbir alet girmemiş, savaşın sona ermesiyle rasathane yeniden teçhizatlanmaya başlamıştır.

1949’de Belin kuars saati, büyük Belin kronografı ve 18 lambalı büyük alıcı radio,

1951’de standart alıcı radyosu,

1952’de İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesinden verici radio.

Gözlemsel aletler ve Kuartz saatler, bilimsel çevrelerce ve dünya ülkeleriyle ortaklaşa kullanılan zaman biriminin çok hassas standartlara oturtulmasını  sağlamak amacıyla satın alınmıştır. 1964 yılından itibaren rasathane, bilimsel - teknik personel ve aletler bakımından daha donanımlı hale getirilmiştir. Bu tarihten sonra “zaman astronomisi” servisine alınan Kuartz saatler  ile  10 üzeri – 15 mertebesinden hata payı ile zaman tayini, Danjon astrolabı ile bulunulan yerin enlem ve boylamının  tespiti ve arz küresinin  kutup noktalarındaki yıllık değişimler hassas olarak tespit edilmeye başlanmış ve çeşitli bilimsel kuruluşlarla bilgi alış verişine gidilmiştir. Başlangıçta zaman tayini sekstant ile yapılırken, Cumhuriyet döneminde Avrupa ülkeleri ile aynı teknik özelliklere sahip cihazlar ile  yapılan çalışmalar 1975 yılına kadar devam etmiştir. Bu tarihten sonra,  İstanbul’un gelişmesine bağlı olarak ışık kirliliği’nin Rasathane’de astronomik gözlemleri olumsuz etkilemesi sonucunda , zaman ve yer tayini ile ilgili gözlemsel çalışmalardan tamamen  vazgeçilmiştir.

         1992 yılında yapılan bir protokol ile Zaman Servisi’nin hemen hemen tamamına yakın gözlem araç ve gereçleri, rasathanenin diğer bölümlerinin kullanımdan kalkmış araç ve gereçleri ile birlikte, sergilenmek üzere Koç Sanayi Müzesi’ne verilmiştir. 2006 yılında Rasathane bünyesinde açılan müzede sergilenmek üzere, Koç Sanayi Müzesine verilen cihazların bir kısmı geri alınmıştır. 

Zaman Servisi geçmişte, doğru zamanı tayin etmenin yanı sıra;

-Türkiye için daimi evkatı şer’iye (Namaz vakitleri) cetvellerinin hazırlanması,

 -698 sayılı kanun gereğince her yıl hicri-kameri ay başları ve dini bayram günlerinin hesap edilmesi,

-Adli astronomi kapsamında Ay ve Güneş’in hareketlerine ait raporların hazırlanarak talep eden mahkemelere “resmi bilirkişi” sıfatı ile  gönderilmesi,

-Ay ve Güneş tutulmalarının zamanı ve yerinin hesaplanarak kamuoyuna duyurulması çalışmalarını yapmıştır.

20.4.1982 yılında yayınlanan Adli Tıp Kurumu kanunun yürürlüğe girmesi ile Zaman servisinin  adli astronomi konusunda çalışan personelinin  Adli Tıp Kurumuna nakilleri yapılmış,  Zaman servisi uzun yıllar tek personel ile çalışmalarını yürütmüştür.

2003 yılından itibaren Zaman Servisi,  Güneş fiziği  Laboratuvarı  bünyesinde Astronomi Loboratuvarı adı altında;

-Hicri-kameri ay başları ve dini bayram günlerinin hesaplanması,

-Mahkemelerin Rasathane’den bilgi taleplerinin devam etmesine bağlı olarak adli astronomi ile ilgili çalışmaları,

-Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, askeri sınır karakolları ve havaalanlarına Ay ve Güneş’in hareketlerine ait zamanları yıllık raporlar halinde bildirme çalışmalarını  sürdürmektedir.                    

Nafiz Kafadar  ve Hülya Yeşilyaprak

 

Kaynakça

Cumhuriyet Döneminde Astronomi Çalışmaları Sempozyum, Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 1983.

Dizer, Muammer, Kandilli Rasathanesi, MEB Kandilli Rasathanesi 50. Yıl Yayınları, 1973.

Erkman, H. Kemal, Kandilli Rasathanesi 50. Yıl (1911-1961), Milli Eğitim Basımevi, 1961.

Abdullah Kızılırmak, Gökbilim Terimleri sözlüğü, TDK yayını,  1969.

 

Nafiz Kafadar, Fizikçi-astronom, 1972-1977 Kandilli Rasathanesi Zaman Servisi, 1977-2006 Ulusal Deprem İzleme Merkezi, 2006-  Deprem Mühendisliği Anabilim dalı.

Hülya Yeşilyaprak, Fizikçi, 1984- Kandilli Rasathanesi Güneş Fiziği-Zaman Laboratuvarı

 

(1) Gök cisimlerinin ufuktan yüksekliklerini ölçen alet.

(2) Uzaktaki cismin güney açısını (azimut: ufuksal koordinat sisteminde bir yıldızın, güney noktasına göre, açısal uzaklığı)  ve yüksekliğini ölçen alet.

(3)  Bir yıldızı, belli bir yüksekliğe ulaştığı anda gözlemekte kullanılan ve  gözlem yerinin enlemi  ile yıldız saatini veren aygıt.

(4) Gökcisimlerinin bulunulan coğrafik konumda, gökyüzünde erişebilecekleri en yüksek konumdan (meridyen) geçişlerini gözlemeye yarayan alet. Yapılan  gözlemin gerekli hesaplamaları yapılarak  doğru yer ve doğru zaman tayinine gidilir. 

(5) Başucu (zenit: bulunulan yerin düşeyi üzerindeki nokta) civarındaki yıldızları gözlemek için özel olarak tasarlanmış teleskop. 

 

*TARİH VAKFI,   İstanbul Dergisi  Ekim 2004, Sayı 51’de yayınlanan yazının genişletilmiş biçimidir.