7 Mayıs 2003 Merkür Geçişi

Gezegen Geçişleri

Gezegenlerin Güneş diskinin üstünden geçmesi bir çeşit tutulma gibi düşünülebilir. Böyle bir geçişin Dünya'dan bakıldığında sadece iç gezegenler Merkür ve Venüs için olanaklı olduğu açıktır. Gezegen geçişleri Güneş tutulmaları kadar sık tekrarlanan olaylar değildir. Her yüzyılda ortalama 13 Merkür, çok daha ender olarak da her yüzyılda sadece 2 Venüs geçişi gerçekleşir. Merkür geçişini tarihte ilk kez Fransız gökbilimci Gassendi 1631 yılında gözlemiştir.
Fred Espenak'ın hazırladığı 700 yıllık Merkür geçişleri katoloğuna bakıldığında Merkür geçişlerinin bu dönemde 8 Mayıs ve 10 Kasım civarında olduğu görülmektedir. Bunun nedeni Merkür gezegeninin yürüngesinin Dünyanın yörüngesiyle 7 derecelik bir açı yapmasıdır, Merkür Güneşin çevresinde dolanırken her yıl bu tarihlerde Dünyayla birlikte aynı anda ekliptik (Dünyanın yörünge düzlemi) düzlemi üzerinde yer alır. Eğer bu tarihlerin birinde Merkür alt kavuşumda ise Merkür geçişi gerçekleşir.

Merkür Kasım geçişleri sırasında Güneşe en yakın konumundadır bu sırada görünen diskinin çapı 10 yay saniyesidir, Mayıs geçişleri sırasında Güneşe en uzak konumunda olduğu için Dünyadan bakıldığında 12 yay saniyesi büyüklüğünde görülür. Mayıs geçişlerinin olasılığı Kasım geçişleri olasılığının yarısı kadardır. Merkür Mayıs ayında Güneşe en uzak konumunda olduğundan daha yavaş hareket etmektedir. Bu durum Merkür geçişi için uygun şartların oluşabileceği sırada Dünyayla Merkürün aynı zamanda ekliptik düzlemi üzerinde bulunma olasılıklarını düşürmektedir. Kasım geçişleri 7, 13 veya 33 yıllık aralıklarla, Mayıs geçişleri ise 13 veya 33 yıllık aralıklarla gerçekleşir. 1901 yılından 2050 yılına kadar bütün Merkür geçişleri aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Merkür Geçişleri: 1901-2050

Tarih	Genel Zaman	Tarih	Genel Zaman	Tarih	Genel Zaman
14 Kasım 1907	12:06	06 Mayıs 1957	01:14	07 Mayıs 2003	07:52
07 Kasım 1914	12:02	07 Kasım 1960	16:53	08 Kasım 2006	21:41
08 Mayıs 1924	01:41	09 Mayıs 1970	08:16	09 Mayıs 2016	14:57
10 Kasım 1927	05:44	10 Kasım 1973	10:32	11 Kasım 2019	15:20
11 Mayıs 1937	09:00	13 Kasım 1986	04:07	13 Kasım 2032	08:54
11 Kasım 1940	23:20	06 Kasım 1993	03:57	07 Kasım 2039	08:46
14 Kasım 1953	16:54	15 Kasım 1999	21:41	07 Mayıs 2049	14:24

Venüs'ün yörüngesi Merkür'ün yörüngesinden daha büyük olduğundan, Venüs geçişleri için uygun şartların oluşması daha enderdir. Teleskobun keşfinden bu yana sadece altı Venüs geçişi gerçekleşmiştir (1631, 1639, 1761, 1769, 1874 ve 1882). Venüs geçişleri sadece Aralık ve Haziran aylarında olanaklıdır zira Venüs bu tarihlerde Güneş ve Dünya ile birlikte ekliptik düzlemi üzerinde aynı doğrultuda yer alır geçiş için uygun şartlar oluşmuşsa geçiş gerçekleşir. Venüs geçişleri 8, 121.5, 8 ve 105.5 yıl aralıklarla tekrarlanır.

Venüs Geçişleri: 1601-2200

Tarih	Genel Zaman	Tarih	Genel Zaman	Tarih	Genel Zaman
07 Aralık 1631	05:19	06 Aralık1882	17:06	11 Haziran 2247	11:30
04 Aralık 1639	18:25	08 Haziran 2004	08:19	09 Haziran 2255	04:36
06 Haziran 1761	05:19	06 Haziran 2012	01:28	13 Aralık 2360	01:40
03 Haziran 1769	22:25	11 Aralık 2117	02:48	10 Aralık 2368	14:43
09 Aralık 1874	04:05	08 Aralık 2125	16:01

08 Haziran 2004 Venüs geçişi Türkiye'den de izlenmişti. 121 yıldan bu yana izlenen ilk Venüs geçişi olması bu olayı daha da ilginç kılacak.

7 Mayıs 2003 Merkür Geçişi
Merkür 1999 yılından bu yana ilk kez 07 Mayıs 2003 günü Güneşin önünden geçecek. Aşağıdaki haritadan görülebileceği gibi olayın tamamı Dünya üzerine yayılmış geniş bir bölgeden Avrupa, Afrika ve Asya'dan görülebilecek. Japonya, Avusturalya ve Yeni Zelanda'dan geçişin başlangıcı izlenirken bu bölgelerde Güneş batacağından olayın devamı izlenemeyecek. Benzer biçimde Batı Afrika, Kuzey ve Güney Amerikanın doğusundaki gözlemciler Güneş doğarken son anlarına gelen Merkür geçişinin sadece sonunu görecekler.

Geçiş sırasındaki en önemli anlar Merkür gezegeninin Güneş diskine girişi ve çıkışı sırasında gerçekleşir. Gezegenin Güneş diskine girişi yani dışardan teğet olduğu an 1. kontakla başlar, bir süre sonra gezegen kenarda küçük bir çentik gibi gözükmeye başlar. 2.kontak diske içerden teğet olduğu andır bu andan itibaren Merkürün tamamı gözükmeye başlar, ardından diskin üzerinde saatlerce sürecek bir yolculuk başlar.Merkür Güneşi terketmeden önce bir kez daha diskin kenarına içten teğet olur, geçiş Merkür'ün diske dıştan teğet olması ile tamamlanır. 1. ve 2. kontaklar geçişin giriş evresini, 3. ve 4. kontaklar geçişin çıkış evresini oluştururlar. İstanbul için Merkür geçişinin kontak zamanları ve Güneşin o sırada ufuktan yüksekliği aşağıdaki çizelgede verilmiştir. Bu kontak zamanları başka bir coğrafik konumdaki gözlemci için bir kaç dakika fark edebilmektedir. Merkür, Güneşin görünen çapının 1/194'ü kadar olduğu için geçiş sırasında Güneş tutulmalarında kullandığımız filtrelerle Güneşe çıplak gözle baktığımızda hiç bir şey görülemez. Geçiş ancak teleskopla gözlenebilecektir, teleskopla gözlem yaparken en az 50X veya 100X büyütmeli göz mercekleri kullanmak gerekmektedir. Burada dikkat edilecek en önemli konu gözlem sırasında Güneş tutulmalarında olduğu gibi teleskobun göz sağliğimizi koruyacak filtre sistemi ile donatılmış olmasıdır. Bu konuda alınacak önlemlerin ayrıntısı için buraya tıklayın.

İstanbul için kontak zamanları ve Güneşin ufuktan yüksekliği

1. Kontak Güneş	2.Kontak Güneş	Geçişin ortası Güneş	3. Kontak Güneş	4. Kontak Güneş
08:12:02 24⁰	08:16:28 25⁰	10:52:09 53⁰	13:27:28 65⁰	13:31:53 65⁰

Geçişi gözlemek ve fotoğraflarını çekmek için yapılması gerekenler Güneş tutulmaları sırasında yapılanlarla aynıdır, bu konuda daha ayrıntılı bilgi için buraya tıklayın.
13 Kasım 1986 Merkür geçişinin son evresi Kandilli Rasathanesinde gözlenmişti. Bu gözlemin ayrıntıları ve fotoğrafları için buraya tıklayın.

Merkür geçişini internet üzerinden canlı yayınlayacak internet sitelerinin adresleri:

İstanbul Üniversitesi Gözlemevi Araştırma ve Uygulama Merkezinin Görüntüleri
http://www.solarphysics.kva.se/Mercurytransit7May2003/
http://www.eso.org/outreach/eduoff/vt-2004/mt-2003/mt-display.html
http://bass2000.obspm.fr/sites/mt2003/mt2003.php?lang=en
http://soho.nascom.nasa.gov/soc/mercury2003/
http://soho.nascom.nasa.gov/data/realtime-images.html
http://soho.nascom.nasa.gov/hotshots/2003_05_07/
http://live.saros.org/
http://www.hkas.org.hk/
http://www.astronomy.no/
http://www.perseus.gr/Astro-Planet-Mer-Tr2003.htm
http://www.rummet.dk/object.php?obj=5fc2774
http://www.mira.be/articles/waarnemen/mercurius-en/
http://www.indiahams.com/

Kaynaklar:
http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/transit.html
http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/OH/transit03.html

Hazırlayan Tamer Ataç, soru ve önerileriniz için atac@boun.edu.tr